Z dziejów Niska
Zarys historii Niska
Nisko – miasto powiatowe nad Sanem w województwie podkarpackim
Historia Niska jest związana z rzeka San i Puszczą Sandomierską. Początki miasta stanowiła osada położona w zakolu Sanu – na Skrzyńskiej Górze. Świadczą o tym wykopaliska z lat 1957-1964 w postaci fragmentów ceramiki, ozdób, monet, grotów. Mieszkańcy osady zajmowali się rybołówstwem, myślistwem i hodowlą zwierząt. W późniejszym okresie pojawiło się garncarstwo i hutnictwo, wskazują na to odkryte prymitywne piece do wytopu rudy darniowej. Prawdopodobnie osada uległa zniszczeniu na skutek najazdu. Kolejna osada powstała już na innym terenie jako folwark królewski.
Pierwszym znanym dzierżawcą wsi był podstarości krakowski Mikołaj Czajka z Jawora. Otrzymał on od króla Władysława III Warneńczyka (1424-1444) zapis na 200 grzywien na wsiach Nisko i Zaosice w powiecie sandomierskim. Król Kazimierz Jagiellończyk ponownie zastawił wieś Mikołajowi Czajce, po nim dobrami dysponowała jego córka Katarzyna z Jawora, która odstąpiła je swojej najmłodszej córce. Następnymi zarządcami Niska byli: Stanisław z Pilczy i jego ojciec Jan, Jan Rabsztyński, Stanisław Szafraniec, hetman Tarnowski i jego syn, Mikołaj Mielecki.
Po wyborze Stefana Batorego (1533-1586) na króla w 1575 roku, starosta sandomierski Andrzej Firlej (1537-1585) został kolejnym dzierżawcą Niska. Starosta nadużywał władzy, gnębił chłopów, zmuszał do prac pańszczyźnianych, prowadził rabunkową gospodarkę w lasach. Kmiecie ze wsi Nisko, Pławo, Zarzecze i Zalesie wystąpili przeciwko Firlejowi i wybrali się ze skargą do króla. Batory stanął po stronie mieszkańców ziem sandomierskich. Nakazał aby od kmieci wymagano jedynie powinności wcześniej ustalonych, nie broniono im wstępu do lasów. Śmierć Firleja zakończyła waśnie z mieszkańcami. Starostwem sandomierskim i dzierżawami przez wiele lat zarządzali przedstawiciele rodu Lubomirskich, potem Ossolińskich, którzy sprawowali urząd do pierwszego rozbioru Polski, czyli do 1772 roku. Na początku XVII wieku mieszkańcy Sandomierszczyzny byli świadkami rokoszu szlacheckiego. Szlachta zbuntowała się przeciwko próbom reform dotyczących wojska i zniesienia „liberum veto”, które chciał wprowadzić król Zygmunt III Waza. Rokoszanie splądrowali królewszczyzny, zwłaszcza Jastkowice, Pławo, Pysznicę i Nisko. Kmiecie z osady niżańskiej stracili bydło, zboże, wozy, narzędzia rolnicze. Duże straty poniósł również folwark królewski.
W połowie XVII wieku ziemie polskie zostały opanowane przez wojska szwedzkie Karola X Gustawa (1622-1660). Szwedzi dotarli w okolice Leżajska w marcu 1656 roku, a na drugi dzień wyruszyły do Rudnika. Wojska zostały zaatakowane przez Polaków i król wraz z przybocznymi oddziałami zdołał uciec. Na wypoczynek Szwedzi stanęli we wsi Nisko i zaczęli rabować okoliczne miejscowości. Doszło do potyczek z chłopami w Jastkowicach i Stróży. W dniu 28 marca 1656 roku na wojska szwedzkie natarł Stefan Czarniecki (1599-1665) ze swoimi pułkami. Król Karol Gustaw odparł natarcie i Czarniecki musiał się wycofać nie mając wsparcia ze strony księcia Aleksandra Połubińskiego (1626-1679). Szwedzi stracili kilkuset żołnierzy, a polska piechota chłopska poniosła duże straty. Ponownie majątki królewskie poniosły straty, w Nisku gospodarzyło jedynie szesnastu kmieci (wcześniej było 33), chałupników dwunastu (wcześniej 26). Przemarsze wojsk, klęski żywiołowe i epidemie nieustannie przyczyniały się do pogłębiania biedy miejscowej ludności.
Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku ziemię między Sanem a Wisłą znalazły się w zaborze austriackim. Majątki królewskie i kościelne stały się własnością rządu Austrii czyli dobrami kameralnymi. Zarząd dóbr klucza niżańskiego przekształcono w Dyrekcję Kameralną Państwa Sandomierskiego w Nisku, następnie w Niżańską Prefekturę Kameralną. Nisko znalazło się w cyrkule (obwodzie) rzeszowskim. W skład najniższej jednostki administracyjnej – dominium, wchodziło 16 gmin: Bojanów, Jata, Kamień, Korabina, Jeżów, Laski, Nisko, Pławo, Korabina, Przyszów Kameralny, Przyszów Szlachecki, Maziarnia, Sójkowa, Steinau, Zalesie i Nadbrzezie. Dominium Nisko zwane także Państwem Nisko nie przynosiło rządowi w Wiedniu oczekiwanych zysków, więc postanowiono wystawić majątek na licytację w 1835 roku. Część klucza liczącą 12 wsi nabył 28 grudnia 1836 roku za kwotę 211 055 złotych reńskich baron Karol Reichenbach (1788-1869). Reichenbach był naukowcem, wynalazcą , doktorem filozofii, a jednocześnie przedsiębiorcą. Był szefem hut żelaza w Szwarcwaldzie i Morawach, wybudował cukrownię w Blansku. Baron nie zajmował się osobiście niżańskim majątkiem, lecz miał zarządców. W dobrach produkowano węgiel drzewny, terpentynę, maź i kalafonię. Podjęto próby hodowli owiec i zasadzono morwę. Być może błędy w zarządzaniu lub słabe wykorzystanie zasobów naturalnych majątku spowodowało jego zadłużenie u wierzycieli i w Uprzywilejowanym Austriackim Banku Narodowym. Całość dóbr niżańskich wraz z przyległościami: Pławo, Swoły, Przyszów Burdzowy, Jeżowe, Maziarnia, Nowosielce, Jata, Zalesie, Sójkowa, Kamień i Steinau wystawiono na licytację. W dniu 7 marca 1867 roku Nisko stało się własnością hrabiego Eugeniusza Kinsky (1818-1885) pochodzącego ze starej czeskiej szlachty. Hrabia założył tartak, który przerabiał drewno na gonty, łaty i deski. Przeprowadził meliorację zabagnionych łąk i lasów, osuszono 3135 hektarów. Włączył się w starania niżańskiego starostwa dotyczące budowy drogi Rzeszów – Nadbrzezie. W 1868 roku córka hrabiego Eugeniusza Maria (1849-1928) wyszła za mąż za Oliviera Rességuier (1837-1916), przedstawiciela francuskiej szlachty rodowej. W 1883 roku Rességuierowie stali się pełnoprawnymi właścicielami majątku. Od tego roku rozpoczął się gospodarczy rozkwit Niska. Na przełomie wieku XIX i XX w miasteczku działał browar, młyn, cegielnia, tartak, fabryka patyczków do zapałek. W sąsiednich miejscowościach znajdowały się należące do hrabiostwa huta szkła i fabryka mazi i terpentyny. Dzięki hrabinie Marii Rességuier wybudowano w latach 1892-1896 kościół i plebanię. W 1886 roku założyła ona szpital na 12 łóżek, sprowadziła siostry zakonne, które prowadziły ochronkę. Właściciele dóbr zbudowali budynek starostwa, hotel dla urzędników, szkołę, koszary. Szczególnie okazały, położony w centrum miasteczka był gmach starostwa, bowiem od 29 września 1855 roku Nisko było powiatem. Od 1905 roku działała elektrownia, jedna z pierwszych w Galicji, zasilała ona zakłady przemysłowe, pałac i budynki urzędów. W dniu 14 stycznia 1900 roku na stację kolejową wjechał pierwszy pociąg relacji Przeworsk-Rozwadów. Połączenie kolejowe przyczyniło się do lepszego transportu produktów wytwarzanych w zakładach Rességuierów.
Od 1870 roku dostępne były usługi pocztowe, kilka lat później pocztmistrz Jan Majer wprowadził przejazdy pocztowo-osobowe między Niskiem a Rzeszowem. W 1877 roku otwarto aptekę, opiekę lekarską sprawowało dwóch lekarzy. Handel był reprezentowany przez 3 piekarnie, 9 rzeźników, towary mieszane można było zakupić w 13 sklepach, materiały bławatne w 3. Swoje usługi oferowali szewcy, krawcy, stolarze, kołodzieje, był także zegarmistrz, fryzjer, rymarz, blacharz i ślusarz. We wrześniu 1911 roku Rességuierowie sprzedali majątek dwóm braciom z Berlina, Maksymilianowi Francke, królewskiemu radcy handlowemu i Arturowi Francke, kupcowi.
Dnia 28 lipca 1914 roku rozpoczęła się pierwsza wojna światowa, która trwała cztery lata i przyniosła wielkie zniszczenia w powiecie niżańskim. Nisko było zajęte przez wojska rosyjskie dwukrotnie. Pierwszy raz od 14 września do połowy października 1914 i po raz drugi od 8 listopada do 14 maja 1915 roku. W miasteczku było 475 budynków mieszkalnych i 711 gospodarczych spalonych lub uszkodzonych pociskami, zginęło około 40 mieszkańców. Zniszczony został kościół, pałac, starostwo, szkoła, browar, cegielnia. Okupacja rosyjska trwała siedem miesięcy, Nisko włączono do Guberni Przemyskiej. Po wyzwoleniu w 1915 roku rozpoczęła się odbudowa. Część mieszkańców własnymi siłami stawiała domy, dla innych starostwo postawiło baraki. Żywność była rozdzielana, a ceny ustalane odgórnie by uniknąć lichwy. W 1916 roku rząd austriacki utworzył C.k. Namiestnictwo, Centralę Krajową dla gospodarczej odbudowy Galicji. Rolnicy otrzymywali subwencje na zakup maszyn rolniczych, ziarno na zasiewy, rzemieślnicy subwencje bezzwrotne. Mieszkańcom pomagał także Książęco Biskupi Komitet Pomocy dla Dotkniętych Klęską Wojny, który powstał z inicjatywy biskupa krakowskiego Adama Sapiehy. KBK rozdzielał zapomogi, zasiłki, prowadził tanią kuchnię. Komitet zorganizował kolumny sanitarne, które zwalczały epidemie cholery, tyfusu, czerwonki i ospy. W sierpniu 1914 roku powstał w Nisku Powiatowy Komitet Narodowy, który przygotował grupę ochotników do legionów oraz zbierał fundusze. Wspólnie z Ligą Kobiet gromadzono pieniądze, żywność i bieliznę dla legionistów. W 1916 roku ufundowano i odsłonięto Tarczę Legionów Ziemi Niskiej. Tarcza została zaprojektowana przez inż. Bogdana Kelles- Krauze, a wykonana z drewna lipowego przez Józefa Kopytkowskiego z Ulanowa. Dzięki fundatorom gwoździ wbijanych w tarczę zebrano 2400 koron na fundusz legionowy.
Po ogłoszeniu zakończenia wojny, w 1918 roku przystąpiono do organizowania władz. Starostą został profesor gimnazjum Stanisław Ćwikowski, który mianował wójtów i utworzył porządkową straż obywatelską. Rozbrojono miejscowy posterunek żandarmerii austriackiej, przejęto koszary. W krótkim czasie zostały zorganizowana urzędy lokalne i powiatowe. Na czele władzy lokalnej, gminnej stał naczelnik gminy nazywany burmistrzem, powiatem zarządzał starosta. Powiat niżański znalazł się w województwie lwowskim. Niżańska młodzież wzięła udział w obronie Lwowa, a potem w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku. W 1928 roku mieszkańcy Niska ufundowali pomnik dwóm bohaterom, którzy walczyli we Lwowie: Marianowi Zarembie i Stefanowi Kościółkowi.
Odbudowę swoich zakładów rozpoczął Maksymilian Francke. Istniało duże zapotrzebowanie na drewno i cegły, więc zarząd dóbr niżańskich wybudował kolejkę leśno-przemysłową wożącą drewno z lasów i drugą transportującą glinę do cegielni. Rozwijała się gospodarka, działały wyremontowane zakłady, cegielnia, stolarnia, tartak, browar, zakłady „Terpen”. W roku 1925 Nisko liczyło ponad 5100 mieszkańców, w tym około 10% stanowili Żydzi. Działały urzędy: sąd, policja, urząd skarbowy, kasa skarbowa, inspektorat szkolny, starostwo. W mieście było około 40 sklepów z różnymi towarami, placówki handlowe prowadziło również Kółko Rolnicze i Spółka Rolniczo-Handlowa „Siew”. Handlowano żelazem, drewnem, istniały restauracje, hotele, drukarnia, księgarnia, kino. Pracowali adwokaci, notariusz, fryzjerzy, piekarze, rymarz, murarz, kowal, fotograf, geometra, kominiarz. Istniały także instytucje finansowe: Kasa Stefczyka, Zakład Kredytowo-Rolniczy, Komunalna Kasa Oszczędności.
Od 1926 roku ulice niżańskie były oświetlone dzięki umowie, którą podpisano między gminą a właścicielem Niska Franckem. W koszarach mieścił się Batalion Podchorążych Rezerwy Piechoty nr 10a, który kształcił oficerów rezerwy i cywilów, w 1932 roku został rozformowany. Od 1 sierpnia 1932 roku działała Szkoła Podoficerów Piechoty dla Małoletnich Nr 3. Szkołę ukończyło do 1939 roku około 1000 uczniów.
Na mocy Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 17 października 1933 roku Nisko otrzymało prawa miejskie. Dokument wszedł w życie 20 października 1933 roku. Nisko miało też herb, który przedstawiał na biało-czerwonym polu jodłę i niebieską wstęgę symbolizującą San. W dolnej części herbu były trzy symbole głazów, polodowcowych otoczaków.
W 1935 roku miasto liczyło 6367 mieszkańców, rozwijał się handel i przemysł. W zakładach Gerharda Franckego pracowało od trzystu do sześciuset osób. 19 stycznia 1937 roku w kancelarii notariusza Karola Hettlingera w Warszawie podpisano umowę o założeniu spółki pod nazwą Zakłady Południowe Sp. Z o.o. w Nisku. Pierwsza siedziba Zakładów Południowych mieściła się w budynku przy ulicy Sandomierskiej. Wielu mieszkańców miasta znalazło pracę przy budowie huty, elektrowni i przyfabrycznych domów. Uruchomiona została przez zarząd dóbr Gerharda Franckego piekarnia mechaniczna, planowano rozbudowę gimnazjum i rzeźni, budowę szpitala Przebudowano drogę Rozwadów-Nisko, miasto zyskało nowa nawierzchnię na rynku. Z początkiem 1939 roku w Stalowej Woli utworzono ekspozyturę niżańskiego starostwa, działała ona do wybuchu wojny.
Pierwsze oznaki II wojny światowej pojawiły się w Nisku 3 września 1939 roku, kiedy to bomby spadły na stację kolejową zabijając i raniąc żołnierzy i kobiety wydające im posiłki. Kilka dni później Niemcy zajęli powiat niżański, na jego czele stanął komisarz ziemski dr Heinz Ehaus (1906-1945). Hitlerowcy rozpoczęli planową eksterminację ludności nie tylko w Polsce, ale i wszystkich podbitych krajach. Jednym z pierwszych działań przeciwko ludności żydowskiej było utworzenie w Zarzeczu koło Niska obozu przejściowego. Pierwszy transport Żydów z Morawskiej Ostrawy przyjechał na niżańską stację kolejową 19 października 1939 roku. Kolejne przybyły z Katowic i Wiednia przywożąc nie tylko ludzi, ale i materiały budowlane, narzędzia i żywność. Przybyłych Żydów przywitał na dworcu sam Adolf Eichmann (1906-1962). Część z nich przepędzono potem na teren zajęty przez Sowietów, zostali tam aresztowani i przewiezieni w głąb ZSRR. Pozostali wybudowali baraki i pracowali przy wyrębie lasu, modernizacji dróg, budowie wału ziemnego. Niemcy po kilku miesiącach zrezygnowali z tworzenia terytorium żydowskiego na ziemiach polskich i 13 kwietnia 1940 roku nastąpiło rozwiązanie obozu. Niektórzy więźniowie wrócili do Ostrawy i Wiednia, ale wkrótce trafili do obozów, gdzie zginęli. Tablica poświęcona pamięci przywiezionych do Niska Żydów znajduje się na budynku niżańskiego dworca.
Heinz Ehaus realizował hitlerowską politykę likwidacji inteligencji, w związku z tym zwołał w Nisku powiatową konferencję nauczycielską. Kiedy 6 listopada przybyło do szkoły prawie 150 osób, budynek został otoczony przez żandarmów. Aresztowanych nauczycieli wywieziono do Rzeszowa, gdzie przebywali do 18 listopada. Ponowne aresztowanie niżańskiej inteligencji nastapiło18 maja 1940 roku. Wszystkich przewieziono do więzienia w Tarnowie, a stamtąd jako pierwszy transport pojechali do obozu zagłady w Oświęcimiu. Zginęli tam m. in. : Zdzisław Londoński, Tadeusz Klocek, ks. Stanisław Węgrzynowski, Stefan Pizło, Władysław Moskwa. W Nisku ulokowano garnizon wojska, placówkę gestapo i policji granatowej, komendę powiatową żandarmerii. W Nisku działała niemiecka komisja wysiedleńcza, która w lutym 1941 roku zarządziła wysiedlenia okolicznych wiosek w związku z budową poligonu wojskowego Luftwaffe. Wysiedlono dziewiętnaście wsi zamieszkałych przez trzynaście tysięcy pięćset osób. Wcześniej Niemcy przenieśli niżańskich Żydów do getta w Ulanowie, a tych którzy się ukrywali, rozstrzelali na kirkucie. Podczas okupacji Stanisław Wołoszyn (1900-1987) wraz z żoną Marią ukrywali żydowskie małżeństwo Gorzyczańskich, Anna Puchalska i jej syn Stanisław ocalili życie czterech Żydów, a aptekarka Janina Korecka pomagała potomkom lekarza Alojzego Loewy’go.
Po rozpoczęciu okupacji zaczęto organizować grupy konspiracyjne. Już w październiku 1939 roku powstała Narodowa Organizacja Wojskowa. Działała także Armia Krajowa, której placówki istniały w Stalowej Woli, Nisku, Rudniku, Jeżowem, Ulanowie i Rozwadowie. Najwięcej walk partyzanckich stoczyły w powiecie Bataliony Chłopskie i Armia Krajowa. Młodzi ludzie chętnie wstępowali do oddziału „Ojca Jana” – Franciszka Przysiężniaka. Wyzwolenie miasta nastąpiło 30 lipca 1944 roku i przystąpiono do organizacji władz. Starostą powiatu niżańskiego został dr Michał Janik (1874-1948) z Ulanowa, a po jego rezygnacji Tomasz Sagan (1903-1974) z Jeżowego. Administracja lokalna była osobna dla Miasta Nisko i dla Gminy Nisko. Miastem zarządzał burmistrz i Miejska Rada Narodowa, zaś gminą wójt i Gminna Rada Narodowa. Powstało w 1946 roku nowe miasto – Stalowa Wola, którą w 1953 roku wyłączono z powiatu niżańskiego i utworzono miasto na prawach powiatu. Po wycofaniu się wojsk hitlerowskich do Niska wkroczyły wraz z Armią Czerwoną oddziały Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych ZSRR (NKWD). Rozpoczęły się aresztowania byłych żołnierzy AK i wracających do Polski zdemobilizowanych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Aresztowań dokonywał również Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. W latach 1945-1950 funkcjonował w mieście Państwowy Urząd Repatriacyjny, który zajął się akcją powrotu Polaków do ojczyzny i przesiedlaniem mieszkańców na tereny odzyskane.
Na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o reformie rolnej z dnia 6 września 1944 roku pierwszy rozparcelowano majątek Sopot. Dawne zakłady przyjęły nazwę Państwowe Zakłady Przemysłowe i obejmowały: tartak, stolarnię, młyn, piekarnię, cegielnię i warsztaty mechaniczne. Zostały wydzierżawione Zakładom Południowym w Stalowej Woli. Kilka lat później Zakłady przekształcono w Niżański Zakład Przemysłu Maszynowego i Leśnego.
W 1944 roku utworzono Komendę Powiatową MO, Rejonową Komendę Uzupełnień, w 1952 roku do niżańskich koszar powróciło Wojsko Polskie. Działała Miejska Ochotnicza Straż Pożarna, Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem”, Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”. Stopniowo powstawały zakłady przemysłowe, w tym Zakłady Metalowe „Nimet”, Państwowe Gospodarstwo Ogrodnicze i Zakłady Mięsne będące przez wiele lat firmą znaną w Polsce. Niżańska Spółdzielnia Mieszkaniowa wybudowała pierwsze bloki przy ulicy Rzeszowskiej. W 1973 roku Rozporządzeniem Rady Ministrów dokonano ważnej zmiany terytorialnej – Nisko włączono do Stalowej Woli, a nazwę powiatu niżańskiego zmieniono na stalowowolski. Od 1975 roku Nisko należało do województwa tarnobrzeskiego. Zmiany ustrojowe w latach 80. spowodowały powstawanie wolnych związków zawodowych, zawiązywały się komitety założycielskie NSZZ „Solidarność”, a potem Komitet Obywatelski „Solidarność Miasta i Gminy Nisko. W dniu 27 maja 1990 roku odbyły się pierwsze wolne wybory do Rady Gminy i Miasta. W tym samym roku przedstawiciele Niska i czternastu innych miejscowości powołali Unię Miasteczek Polskich. Ważnym wydarzeniem stało się uzyskanie przez Nisko w dniu 1 lutego 1991 roku statusu miasta rejonowego. Działania władz i mieszkańców przyczyniły się do przywrócenia 1 stycznia 1999 roku powiatu niżańskiego tym razem w granicach województwa podkarpackiego. W latach dziewięćdziesiątych było kilka znaczących inwestycji: doprowadzono sieć ciepłowniczą do miasta, otwarto oczyszczalnię ścieków, przeprowadzono telefonizację okolicznych wsi. Jednocześnie prywatyzowano zakłady przemysłowe, Zakłady Mięsne, Państwowe Gospodarstwo Ogrodnicze i Zakłady Metalowe „Nimet”. PGO po kilkunastu latach zostało zamknięte, a majątek przejęło miasto. „Nimet” został oddany w zarząd spółce „Almet”, potem przejęła zakłady włoska spółka Toora, a następnie Grupa Kapitałowa Armatura Kraków SA. Zakłady Mięsne również upadły z powodu działań warszawskiej spółki Kera Trading. Lata 2000-2025 to rozwój miasta dzięki funduszom europejskim, powstanie nowych projektów, inwestycji i placówek.
Oświata i kultura
Pierwsza wzmianka o szkole w Nisku pochodziła z 1810 roku ze źródeł kościelnych. Prowadzono naukę codzienną i zajęcia w niedziele w wynajętej izbie. W 1875 roku szkołę zamieniono na etatową szkołę męską 1-klasową, a rok później 4-klasową. Od 1882 roku szkolnictwo niżańskie przeszło pod nadzór Rady Szkolnej Okręgowej w Kolbuszowej i szkoła została placówką mieszaną, która zatrudniała 5 nauczycieli i katechetę. Rada Szkolna Okręgowa w Nisku przemianowała ją na 5-klasową mieszaną. Szkoła posiadała już wtedy własny budynek, data budowy nie jest znana, prawdopodobnie przed 1900 rokiem. W grudniu 1911 roku na posiedzeniu Rady Gminnej podjęto uchwałę o utworzeniu prywatnej szkoły średniej. Powstało Towarzystwo Gimnazjalne, w zarządzie którego znaleźli się : Rudolf Rességuier, Michał Fornelski, Włodzimierz Ławrowski, Władysław Kochmański, Seweryn Dolnicki, Jan Bis, Dawid Fei, Jakub Dziadek i Józef Stelmach. We wrześniu 1912 roku otwarto 1. klasę gimnazjalną licząca 47 uczniów. Wybuch I wojny światowej przerwał naukę w obu placówkach. Zajęcia lekcyjne wznowiono w 1915 roku. W 1924 roku szkoła powszechna była 6-klasowa, a następnie 7-klasowa. Gimnazjum zostało upaństwowione w 1922 roku i nosiło nazwę Państwowe Gimnazjum w Nisku. Następowały kolejne zmiany nazwy szkoły, w 1939 roku brzmiała ona: Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Stefana Czarnieckiego. W okresie okupacji niemieckiej placówka była zamknięta, a uczniowie zdobywali wiedzę na tajnym nauczaniu. W Nisku w 1944 roku odbyła się pierwsza matura po drugiej wojnie światowej w Polsce. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych budynek liceum rozbudowano, zakupiono nowy sprzęt. W 1995 roku oddano do użytku salę gimnastyczną, wyremontowano aulę. Obecnie nosi nazwę Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Czarnieckiego.
Rok 1950 to data utworzenia Zasadniczej Szkoły Elektrycznej, która mieściła się przy ulicy Paderewskiego. Dziewięć lat później otwarto Technikum Elektryczne, które razem ze Szkołą Zasadniczą weszło w skład Zespołu Szkół Elektrycznych. Placówka przeniosła się w 1967 roku do nowego budynku. Szkoła rozwijała się, wybudowano boisko, warsztaty szkolne, salę gimnastyczną, internat, dobudowano nowe skrzydło, wyposażono pracownie. Dziś szkoła nosi nazwę Regionalne Centrum Edukacji Zawodowej.
Początkowo w Nisku były dwie szkoły podstawowe, pierwszą oddano do użytku w 1956, drugą w 1967 roku. Szkoła nr 1 mieściła się przy ulicy Słowackiego, była trzykondygnacyjna z salą gimnastyczną. Wybudowano boiska do piłki ręcznej, nożnej, siatkówki i koszykówki. W 1985 roku szkoła otrzymała imię pułkownika Stanisława Dąbka. W latach 2007-2016 placówka została gruntownie zmodernizowana i wyremontowana. Na placu szkolnym powstało miasteczko drogowe, zamontowano siłownię terenową i wybudowano halę sportową. Obecnie w budynku mieści się Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 i Przedszkole nr 4. Na osiedlu 1000-lecia oddano do użytku na początku roku 2000 Publiczną Szkołę Podstawową nr 5. Nosi ona imię Szkoły Podoficerskiej Piechoty dla Małoletnich. Obiekt doposażono w obiekty sportowe, plac zabaw dla dzieci i siłownię terenową. Samorząd niżański ma pod opieką Przedszkole nr 1 przy ulicy Chopina oraz Żłobek Miejski, który jest w rozbudowie.
W Nisku przez kilka lat funkcjonowała Wyższa Szkoła Ekonomiczna w Warszawie oraz Wydział Transportu i Elektrotechniki Politechniki Radomskiej. Działało także Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych i Wydział Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa i Ochrony im. Marszałka Piłsudskiego.
Na początku XX wieku społeczność niżańska przystąpiła do zakładania organizacji kulturalno-oświatowych. W październiku 1903 roku powstało koło Towarzystwa Szkoły Ludowej , którego członkami byli nauczyciele, urzędnicy i księża. Od 1906 roku w budynku „Sokoła” TSL prowadziło wypożyczalnię książek, pierwszą w mieście dostępną dla wszystkich. Towarzystwo zajmowało się kursami dla analfabetów, dbało o rozwój bibliotek w terenie, organizowało obchody świąt narodowych podtrzymując w ten sposób patriotyzm. W 1903 roku zawiązało się gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Już w następnym roku posiadało własny budynek, kilka lat później sztandar. Sokolnia stanowiła centrum życia kulturalnego, tu odbywały się akademie, koncerty, bale i zabawy. Organizacja promowała kulturę i sprawność fizyczną, budowała świadomość narodową. Po odzyskaniu niepodległości powstały kolejne organizacje. W 1923 roku utworzono Związek Strzelecki. Początkowo były jedynie oddziały męskie, w 1930 roku dołączyły do nich żeńskie. Związek posiadał własną świetlicę, księgozbiór, miał pracownię kajaków. W Związku istniał klub sportowy, a w nim sekcje: piłki siatkowej, piłki nożnej, lekkoatletyczną, kolarską. Członkowie ZS brali udział w zawodach strzeleckich. Związek rozwijał działalność kulturalno-oświatową poprzez organizowanie kursów, wykładów, przedstawień teatralnych, rozwój czytelnictwa. Jednym z ważniejszych stowarzyszeń był Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet, który założono w 1929 roku. Prowadził własny sklep, zorganizował roczne szkolenie przysposobienia w gospodarstwie.
Przysposobienie wojskowe tak ważne w międzywojennej Polsce realizowała organizacja Wychowanie Fizyczne i Przysposobienie Wojskowe i Związek Harcerstwa Polskiego, obie działały w miejscowym gimnazjum. W Nisku istniało także Powiatowe Koło Walki z Gruźlicą wspierające służbę zdrowia i Oddział Polskiego Czerwonego Krzyża. Obie instytucje prowadziły szkolenia z zakresu higieny osobistej, zdrowia i żywienia.
Inne stowarzyszenia działające w Nisku do 1939 roku : Powiatowy Komitet Pomocy Dzieciom i Młodzieży, Stowarzyszenie Rodzina Wojskowa, Koło Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Liga Morska i Kolonialna, Koło Związku Rezerwistów, Związek Hallerczyków, Związek Młodej Wsi.
Historia lecznictwa
Pierwsza wzmianka o leczeniu w Nisku pojawiła się na łamach „Gazety Lwowskiej” w 1847 roku. Napisano w niej o zastosowaniu eteru przy operacjach przez lekarza straży finansowej Antoniego Buchtę. W 1869 roku hrabia Olivier Rességuier sprowadził doktora Alojzego Loewy, był on najdłużej pracującym medykiem. W Nisku pracowali przeważnie lekarze ogólni, do chirurga trzeba było jechać do Ulanowa. Nadzór nad nimi miał lekarz powiatowy, który podlegał staroście. Do roku 1877 nie było apteki, dopiero Agenor Cassina otworzył taka placówkę. Następnym właścicielem apteki był Bronisław Dembiński, po nim od roku 1896 Leon Korecki. W 1886 roku właścicielka Niska hrabina Maria Rességuier ufundowała szpital na dwanaście łóżek i pokrywała wszelkie koszty jego utrzymania. W czasie I wojny światowej w mieście znajdowały się dwa szpitale, jeden ulokowano w niżańskim garnizonie, drugi epidemiczny na błoniach, leczył żołnierzy chorych na tyfus. System ochrony zdrowia w okresie międzywojennym obejmował prywatną praktykę lekarską, Kasy Chorych, ośrodki zdrowia, szpitale. Prywatnie przyjmowało dwóch lekarzy, Wacław Chrzanowski i Alojzy Loewy, a w ramach Ubezpieczalni Społecznej z Tarnobrzega Jakub Klein i Bolesław Filasiewicz. W Nisku nie było przychodni, Powiatowy Ośrodek Zdrowia mieścił się w Rudniku i posiadał następujące poradnie: dziecięcą, przeciwjagliczą, przeciwgruźliczą i weneryczną. W mieście pracowało kilka akuszerek, stomatolog, a lekarzem powiatowym był od roku 1920 Stefan Pizło. Służbę zdrowia wspomagały istniejące stowarzyszenia: Powiatowe Koło Walki z Gruźlicą i Oddział Polskiego Czerwonego Krzyża. Organizowały one odczyty na temat żywienia, higieny osobistej i zdrowia. W 1941 roku utworzono w mieście Izbę Chorych, umieszczono ją w piętrowym budynku przy ulicy Rzeszowskiej 6. Cztery lata później na rogu ulic Rzeszowskiej i 3 Maja powstał szpital liczący czterdzieści łóżek, na jego czele stanął doktor Józef Małek. W 1944 roku właściciel niżańskiego pałacu Gerhard Francke przed wyjazdem z Niska, przekazał budynek na szpital. Stało się to w obecności Józefa Małka i prezesa sądu Jana Bachmana. Lecznica została bardzo dobrze wyposażona w sprzęt, leki i materiały opatrunkowe. Początkowo były trzy oddziały: chirurgiczny, wewnętrzny i położniczy. Placówka przyjęła nazwę Szpitala Powiatowego im. Polskiego Czerwonego Krzyża. W latach siedemdziesiątych podjęto decyzję o rozbudowie szpitala, dzięki temu można było otworzyć oddział wewnętrzny o profilu kardiologicznym.
Początek lecznictwa otwartego na terenie Niska przypadł na lata 1947-1948, kiedy powstała poradnia ogólna i stomatologiczna przy ulicy Rzeszowskiej. Następnie uruchomiono przychodnię w budynku przy ulicy Mickiewicza. Nowy obiekt przy ulicy Wolności 54 oddano do użytku w 1973 roku. W Nisku były również placówki przyzakładowe: przy Zakładach Metalowych „Nimet” i Zakładach Mięsnych. W 1961 roku uruchomiono Pogotowie Ratunkowe, które początkowo mieściło się przy ulicy Mickiewicza, obecnie jest w budynku szpitala. O końca dziewiętnastego wieku w Nisku działała apteka, ustawa o upaństwowieniu aptek z 1951 roku spowodowała, że placówka pod nazwą „Apteka pod Opatrznością Boską” przestała istnieć, a w jej miejscu rozpoczęła pracę Apteka nr 56 zarządzana przez Rzeszowski Zarząd Aptek.
Historia parafii
Nisko w XV wieku należało do parafii pw. Św. Wojciecha w Bielinach i tam płaciło dziesięcinę. Od XVI wieku zostało włączone w skład parafii w Racławicach. Stojący tam niewielki drewniany kościół nie mieścił wszystkich wiernych. Początkowo właściciele Niska hrabiostwo Rességuierowie urządzili kaplicę, później w marcu 1891 roku zawiązał się Komitet Budowy Kościoła. Rességuierowie ofiarowali cegłę i drewno, rozpoczęto zbiórkę funduszy. Pieniądze wpłacali mieszkańcy Niska, urzędy z różnych miast, arystokracja wiedeńska. Sam cesarz Franciszek Józef I i jego córka Maria Waleria wpłacili dużą kwotę. Budowę rozpoczęto wiosną 1892, a skończono w 1896 roku. W czerwcu 1901 roku przebywał w Nisku na wizytacji sufragan przemyski biskup Karol Józef Fischer, który konsekrował kościół niżański. Świątynia podlegała nadal parafii w Racławicach. W 1907 roku powołano niżańską ekspozyturę parafii racławickiej. Ksiądz ekspozyt mógł udzielać chrztów, ślubów, pogrzebów i sprawować inne obrzędy religijne. W tym samym roku został założony w Nisku cmentarz. W czasie I wojny światowej kościół został ostrzelany przez Rosjan i spłonął. Nabożeństwa odbywały się w budynku Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. W 1919 roku powstał Komitet Odbudowy Kościoła, zebrano fundusze i w 1922 roku odbudowę świątyni ukończono. W 1923 roku kościół został ponownie konsekrowany przez biskupa Karola Józefa Fischera. Pięć lat później utworzono parafię, która obejmowała: Barce, Malce, Moskale, Warchoły i Zasanie. W okresie międzywojennym zainstalowano organy i dzwony. Firma snycerska ze Lwowa wykonała główny ołtarz oraz dwa boczne. Po II wojnie kościół przeszedł remonty: wymieniono pokrycia dachowe i tynki, zainstalowano nowe nagłośnienie, przeprowadzono renowacje malowideł. W październiku 1998 roku niżańska świątynia została podniesiona do rangi Sanktuarium św. Józefa Opiekuna Rodzin.
Przygotowała i opracowała E. Krzyżek-Sołtys
Wybrane publikacje o Nisku wydane po 2000 roku:
Bis W., Sopot: były folwark koło Niska, Nisko, 2006.
Bylinowska B., Droga św. Józefa: Sanktuarium i parafia św. Józefa w Nisku, Nisko, 2003.
Czas odbudowy i wielkich zmian: praca zbiorowa, Nisko, 2023.
XX lat Komendy Rejonowej i Powiatowej Policji w Nisku, pod red. M. Kowalika, Nisko, 2009.
Jubileusz 60-lecia Szkoły: Regionalne Centrum Edukacji Zawodowej w Nisku w latach 2000-2010, Nisko, 2010.
Klub Sportowy „Sokół” Nisko: tradycja i współczesność (1919-2009), Nisko, 2009.
Kowalik M., Miejski klub sportowy Sokół Nisko: tradycja i współczesność, Nisko, 2019.
Kowalik M., Powiat niżański 1857-2002: studia historyczne poczynione w 145 rocznicę utworzenia powiatu, Nisko, 2002.
Krzyżek E., Towarzystwo Szkoły Ludowej w Nisku i powiecie niżańskim, Stalowa Wola, 2020.
Krzyżek E., Ogiński Janusz, Rességuierowie z Niska: mity i fakty, Stalowa Wola, 2021.
Kutyła K., Zarys dziejów sokolstwa niżańskiego 1903-1939, Nisko, 2021.
Międzywojenny kalejdoskop: ludzie, ugrupowania, polityka i obyczaje: praca zbiorowa, Nisko, 2025.
Nisko 1933-2018: 85-lecie Nadania Praw Miejskich, Stalowa Wola, 2018.
Nisko dawniej i dziś: album, Stalowa Wola, 2018.
Nisko na starych pocztówkach: album, Nisko 2012.
Ogiński J., Nisko, Stalowa Wola, 2013.
Ogiński J., Nisko: historia-ludzie-krajobrazy, Stalowa Wola, 2015.
Ogiński J., Powiat niżański: historia i współczesność, Stalowa Wola, 2022.
Ogiński J., Ziemia Niżańska: królewszczyzny, dobra kameralne, powiat, Stalowa Wola, 2018.
Powiat niżański: album, Nisko, 2014.
Siembida J., Sudoł T., Początki osadnictwa na ziemi niżańskiej, Nisko, 2020.
100 lat Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego im. Stefana Czarnieckiego w Nisku: praca zbiorowa, Nisko, 2012.
100 lat harcerstwa na Ziemi Niżańskie, Nisko, 2018.
Straże pożarne w powiecie niżańskim: praca zbiorowa, pod red. M. Kowalika, Nisko, 2013.
Sudoł T., Działania wojenne na Ziemi Niżańskiej w latach 1914-1915, Rzeszów, 2011.
Sudoł T., Straty żołnierskie powiatu Nisko podczas I wojny światowej, Rzeszów, 2016.
Wolicki M., Dobrodziejka Niska, Stalowa Wola, 2013.
Zarys dziejów Niska: praca zbiorowa, Sandomierz, 2023.
Zemła R., Garnizon Nisko, Nisko, 2016.
Zwykłe życie: wspomnienia okołowojenne mieszkańców Niska i Zarzecza, Nisko, 2020.